Hoạt động ngành

Chế độ BHXH một lần nhìn từ nguyên tắc đóng – hưởng, chia sẻ rủi ro và sự an toàn của quỹ BHXH

Theo quy định, người lao động được bảo lưu thời gian đóng BHXH để khi đủ điều kiện được hưởng lương hưu nhằm đảm bảo cuộc sống khi hết tuổi lao động theo quy định của Luật BHXH. Trường hợp người lao động tham gia BHXH bắt buộc sau một năm nghỉ việc, không tiếp tục đóng BHXH mà chưa đủ 20 năm đóng BHXH, khi có yêu cầu thì được hưởng BHXH một lần (Nghị quyết số 93/2015/QH13). Như vậy, ưu tiên hàng đầu vẫn là tạo điều kiện cho người lao động được hưởng chế độ hưu trí; việc hưởng BHXH một lần là yêu cầu có tính chất cá nhân của từng người lao động (khi có yêu cầu thì tổ chức BHXH giải quyết), không phải yêu cầu chung quy định khi người lao động đủ điều kiện hưởng chế độ hưu trí hoặc thân nhân người lao động hưởng chế độ tử tuất, tổ chức BHXH phải có trách nhiệm giải quyết theo quy định của pháp luật. Cơ bản, BHXH được thực hiện theo nguyên tắc đóng – hưởng và tính chất chia sẻ giữa những người đang tham gia BHXH và giữa người đang tham gia BHXH với người hưởng các chế độ BHXH.

Về mức đóng BHXH, theo quy định, từ năm 2016 trở đi, người lao động đóng BHXH bằng 08% mức tiền lương tháng; người sử dụng lao động đóng bằng 14% quỹ tiền lương đóng BHXH của đơn vị vào quỹ hưu trí và tử tuất (tổng cộng 22%).

Về mức hưởng BHXH một lần, cứ một năm đóng BHXH trước năm 2014 được tính hưởng bằng 1,5 tháng mức bình quân tiền lương tháng làm căn cứ đóng BHXH và bằng 02 lần mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH đối với thời gian đóng BHXH từ năm 2014 trở đi.

Thực tế cho thấy, một người lao động đóng BHXH bắt buộc từ ngày 01/01/2014 đến 31/12/2017 (04 năm), nghỉ việc từ tháng 01/2018, hưởng BHXH một lần vào tháng 01/2019 (sau 12 tháng nghỉ việc), giả sử tiền lương tháng đóng BHXH ổn định là 5 triệu đồng/tháng, tỷ lệ đóng là 22%, số tiền phải đóng hàng tháng là 1,1 triệu đồng/tháng, trong đó người lao động đóng bằng 8%, tương ứng 0,4 triệu đồng, người sử dụng lao động đóng bằng 14%, tương ứng 0,7 triệu đồng.

Như cách tính hiện nay, người lao động sẽ được hưởng như sau: Mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH của 48 tháng là 5 triệu đồng (không bao gồm điều chỉnh theo chỉ số giá tiêu dùng hàng năm), mức hưởng là 5 triệu đồng x 2 lần x 4 năm = 40 triệu đồng. Số tiền người lao động và người sử dụng lao động đóng BHXH trong 48 tháng là 52,8 triệu đồng, trong đó người lao động đóng chỉ có 19,2 triệu đồng, người sử dụng lao động là 33,6 triều đồng. Như vậy, số tiền người lao động hưởng cao hơn 2,08 lần so với số tiền do chính họ đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất. Điều này ảnh hưởng rất lớn đến sự an toàn của quỹ BHXH ngay cả trước mắt cũng như lâu dài, khi số người lao động nghỉ việc hưởng BHXH một lần ngày càng tăng cao. Đơn cử, chỉ tính từ đầu năm 2018 đến nay (05 tháng), BHXH tỉnh Gia Lai đã giải quyết và chi trả trên 2.250 hồ sơ hưởng BHXH một lần (gấp hơn 2 lần số người nghỉ việc hưởng lương hưu phát sinh mới), bằng gần 2,8% tổng số lao động tham gia BHXH trên địa bàn tỉnh.

Sự bất cập trên đây cần phải được nhìn nhận một cách cụ thể để xác định đầy đủ sự tương quan, tính hợp lý của nguyên tắc đóng - hưởng và có chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia BHXH.

Thứ nhất: Người lao động đóng BHXH bằng 8% mức tiền lương tháng vào quỹ hưu trí, tử tuất để giải quyết hưởng chế độ hưu trí hoặc thân nhân của họ hưởng chế độ tử tuất (tính chất chia sẻ rủi ro giữa người đang tham gia BHXH với nhau nhau và với người đang hưởng chế độ BHXH).

Thứ hai: Số tiền đóng vào quỹ BHXH là số tiền thực tế, tính bằng đồng và “cứ nằm” trong quỹ mà không có sự biến động về số lượng tiền đóng, có chăng là khoản lãi nếu quỹ BHXH được đầu tư sinh lời, nhưng do nguyên tắc đầu tư quỹ BHXH phải đảm bảo an toàn, hiệu quả và phải thu hồi được vốn, nên các hình thức đầu tư bị giới hạn (mua trái phiếu chính phủ; cho ngân sách nhà nước vay; gửi tiền, mua trái phiếu, kỳ phiếu, chứng chỉ tiền gửi tại các Ngân hàng thương mại có chất lượng hoạt động tốt theo xếp loại tín nhiệm của Ngân hàng nhà nước Việt Nam).

Thứ ba: Hàng năm Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đều ban hành văn bản quy định mức điều chỉnh tiền lương đã đóng BHXH đối với người lao động thực hiện chế độ tiền lương do người sử dụng lao động quyết định và chỉ số giá tiêu dùng bình quân năm do Tổng cục Thống kê thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư công bố làm căn cứ tính hưởng chế độ BHXH. Như vậy, mức hưởng BHXH một lần tại thời điểm hưởng được điều chỉnh theo chỉ số giá tiêu dùng bình quân năm, do đó sẽ cao hơn mức đóng BHXH trước đó.

Thứ tư: Nguyên tắc chia sẻ giữa những người đang tham gia BHXH với nhau và giữa những người đang tham gia BHXH với những người đang hưởng chế độ BHXH hàng tháng không còn ý nghĩa khi người lao động nghỉ việc hưởng BHXH một lần. Điều này còn ảnh hưởng đến tính chất an sinh xã hội về lâu dài, khi người lao động hết tuổi lao động, không còn hoặc không đủ điều kiện thời gian đóng BHXH để hưởng chế độ hưu trí, không có thu nhập, bệnh tật…là gánh nặng cho gia đình và xã hội.

Để đảm bảo quyền lợi của người lao động tham gia BHXH, đồng thời hạn chế hưởng BHXH một lần, nên tính toán lại mức hưởng BHXH một lần theo hướng như sau:

Đối với người lao động còn đủ sức khỏe, đủ khả năng và điều kiện tiếp tục lao động tạo ra thu nhập, nếu có nhu cầu hưởng BHXH một lần thì chỉ thực hiện giải quyết phần người lao động phải đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất (8% trên mức lương hàng tháng), có thể tính hưởng toàn bộ hoặc theo một tỷ lệ tương ứng với số năm đóng BHXH. Điều này phù hợp với người tham gia BHXH tự nguyện thuộc đối tượng được nhà nước hỗ trợ đóng BHXH. Vấn đề này còn có ý nghĩa, người lao động nhận thức rõ hơn trách hiệm đóng BHXH của bản thân mình và nhận thấy trách nhiệm của người sử dụng lao động đóng BHXH cho họ như thế nào.

Đối với người lao động hết tuổi lao động, chưa đủ 20 năm đóng BHXH hoặc bị mắc các bệnh nguy hiểm đến tính mạng quy định tại khoản 1 Điều 60 Luật BHXH số 58/2014/QH13 và điều kiện quy định tại Điều 4 Thông tư số 56/2017/TT-BYT ngày 19/12/2017 của Bộ Y tế quy định chi tiết thi hành Luật BHXH và Luật An toàn vệ sinh lao động thuộc lĩnh vực y tế, khi có yêu cầu hưởng BHXH một lần thì thực hiện giải quyết hưởng tính cả phần người lao động và người sử dụng lao động đóng BHXH, theo tỷ lệ tương ứng với số năm đóng BHXH nhằm góp phần an sinh xã hội, thể hiện tính nhân văn rất sâu sắc của chính sách BHXH.

Như vậy sự kết hợp hài hòa nguyên tắc đóng - hưởng tạo sự công bằng, bình đẳng góp phần chia sẻ và phát triển bền vững theo quan điểm của Đảng được nêu trong Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 - Hội nghị Trung ương lần thứ 7 Khóa XII.

(Lê Hoàng, 14/06/2018)

Ý kiến bạn đọc